Η πάροδος του λειψάνου του Άγιου Νικολάου

Χάρτης της Ευρώπης κατά το 1097.
Το Μπάρι ανήκει στο Πριγκιπάτο των Νορμανδών 
Μύρα στο Σουλτανάτο του Ρουμ

Βρισκόμαστε στο σωτήριο έτος 1087. Στον θρόνο της Αυτοκρατορίας των Ρωμαίων (Βυζαντίου) βρίσκεται εδώ και έξι χρόνια ο Αλέξιος Α’ ο Κομνηνός, ενώ στο τιμόνι του Πατριαρχείου Κωνσταντινουπόλεως βρίσκεται από τριετίας ο Νικόλαος Γ’ ο Γραμματικός.

Η εποχή είναι εξαιρετικά κρίσιμη και ταραγμένη. Μόλις τριάντα τρία χρόνια πριν, το 1054, οι Εκκλησίες της Ρώμης και της Κωνσταντινουπόλεως αντάλλαξαν αναθέματα, διακόπτοντας την μεταξύ τους κοινωνία. Το Μέγα Σχίσμα μεταξύ Ανατολής και Δύσεως είναι πλέον μια σκληρή πραγματικότητα.

Παράλληλα, δεκαέξι χρόνια πριν (26 Αυγούστου 1071), ο βυζαντινός στρατός υπέστη μια οδυνηρή και ταπεινωτική ήττα στο Μαντζικέρτ της Αρμενίας. Ο Αυτοκράτορας Ρωμανός Δ’ ο Διογένης έπεσε αιχμάλωτος στα χέρια του Αλπ Αρσλάν, Σουλτάνου των Σελτζούκων Τούρκων. Έκτοτε, το μεγαλύτερο μέρος της Μικράς Ασίας πέρασε στην επικράτεια του Σουλτανάτου του Ρουμ, σηματοδοτώντας την έναρξη μιας μακράς και σκοτεινής περιόδου καταπίεσης και βίαιου εξισλαμισμού των χριστιανικών πληθυσμών. Από το 1076, ακόμη και η Ιερουσαλήμ έπεσε στα χέρια των εισβολέων. Αν και κατά τα πρώτα χρόνια της βασιλείας του Αλεξίου Α' Κομνηνού ανακτήθηκε προσωρινά ο έλεγχος ορισμένων περιοχών, σύντομα μεγάλα τμήματα της μικρασιατικής χερσονήσου περιήλθαν ξανά υπό τον έλεγχο των Μουσουλμάνων.

Η εν Νικαία Πρώτη Οικουμενική Σύνοδος. 
Στην πρώτη σειρά, δεύτερος από δεξιά, ο Άγιος Νικόλαος. Τοιχογραφία από την εκκλησία Σταυροπόλεως στο Βουκουρέστι της Ρουμανίας

Μέσα στη δίνη αυτών των γεγονότων βρέθηκε και η μικρή πόλη των Μύρων της Λυκίας, στο νοτιοδυτικό άκρο της Μικράς Ασίας. Εκεί, κατά τον 4ο αιώνα, είχε διακονήσει ως επίσκοπος ο Άγιος Νικόλαος, εκ των πρωταγωνιστών της Α' Οικουμενικής Συνόδου της Νικαίας. Ο πολυτιμότερος θησαυρός της πόλης, που της προσέδιδε παγκόσμια αίγλη, ήταν τα μυροβλύζοντα λείψανα του Αγίου, τα οποία αναπαύονταν για επτά ολόκληρους αιώνες σε μια μαρμάρινη σαρκοφάγο, στο εσωτερικό της μεγαλοπρεπούς βασιλικής που είχε ανεγερθεί προς τιμήν του.

Η βασιλική του Αγίου Νικολάου στα Μύρα της Λυκίας (σημερινό όνομα Demre)

Εκμεταλλευόμενοι τη γενικότερη σύγχυση και την ανασφάλεια που επικρατούσε στην περιοχή, ναυτικοί και έμποροι από το Μπάρι της Απουλίας (Κάτω Ιταλία) αποφάσισαν να πάρουν τα λείψανα του Αγίου και να τα μεταφέρουν στην πατρίδα τους. Η ιστορική έρευνα διασώζει δύο εκδοχές για το πώς εκτυλίχθηκαν τα γεγονότα:

Σύμφωνα με την πρώτη εκδοχή, οι Ιταλοί ναυτικοί παραβίασαν με τη βία τη λάρνακα και αφαίρεσαν τα ιερά λείψανα, παρά τις έντονες και απεγνωσμένες αντιδράσεις των Ορθόδοξων μοναχών που φρουρούσαν το προσκύνημα.

Το εσωτερικό της αναστηλωμένης από το Ίδρυμα Ωνάση βασιλικής του Αγίου Νικολάου

Η δεύτερη εκδοχή αναφέρει ότι, βλέποντας τον επικείμενο κίνδυνο καταστροφής από τους Μουσουλμάνους εισβολείς, οι ίδιοι οι διακονούντες μοναχοί συναίνεσαν στην πρόταση των Ιταλών (οι οποίοι στην πραγματικότητα ήταν κληρικοί), ώστε να πραγματοποιηθεί η ανακομιδή και η ασφαλής μεταφορά των λειψάνων στη Δύση.

Οι ίδιοι οι πρωταγωνιστές της πράξης αυτής δικαιολόγησαν αργότερα την ενέργειά τους ισχυριζόμενοι ότι έλαβαν θεϊκό όραμα, στο οποίο ο ίδιος ο Άγιος Νικόλαος τους ζήτησε να μεταφέρουν το σκήνωμά του στην Ιταλία για να σωθεί από τη βεβήλωση.

Η συληθείσα σαρκοφάγος του Αγίου Νικολάου στο ναό των Μύρων

Στις 9 Μαΐου του 1087, τρία εμπορικά πλοία κατέπλευσαν στο λιμάνι του Μπάρι, επιστρέφοντας από ένα ταξίδι στην Αντιόχεια της Κοίλης Συρίας. Ένα από αυτά μετέφερε τον ανεκτίμητο πνευματικό θησαυρό: τα ιερά λείψανα του Θαυματουργού Αγίου Νικολάου. Η πόλη τα υποδέχθηκε με ανείπωτο ενθουσιασμό, ρίγη συγκίνησης και τιμές εθνικού ευεργέτη.

Η μετακομιδή των λειψάνων του Αγίου Νικολάου.
Εικόνα του 17ου αιώνα από το Μουσείο Ιστορίας της πόλης Σανόκ της Πολωνίας

Ο ναός του Αγίου στο Μπάρι

Για την άξια στέγαση των λειψάνων, ξεκίνησε άμεσα η ανέγερση μιας μεγαλόπρεπης νέας Βασιλικής στο όνομα του Αγίου. Την 1η Οκτωβρίου του 1089, ο Πάπας Ουρβανός Β’ εναπέθεσε πανηγυρικά τα ιερά κειμήλια σε μια ειδικά διαμορφωμένη κρύπτη, ακριβώς κάτω από τη μεγάλη μαρμάρινη Αγία Τράπεζα του ναού, όπου φυλάσσονται ανέπαφα μέχρι σήμερα. Αξίζει να σημειωθεί ότι τα τελευταία χρόνια, εντός του ναού στο Μπάρι, λειτουργεί και Ορθόδοξο παρεκκλήσι για τις ανάγκες των ανατολικών χριστιανών προσκυνητών.

Η αγία τράπεζα, κάτω από την οποία βρίσκεται η κρύπτη με τα πολύτιμα κειμήλια

Η κρύπτη με τα σεπτά λείψανα

Σύμφωνα με τη συναξαριστική παράδοση, τα πλοία αναχώρησαν από τα Μύρα την 1η Απριλίου του 1087 και κατέπλευσαν στο Μπάρι στις 20 Μαΐου. Κατά τη διάρκεια αυτού του θαλάσσιου ταξιδιού, τοποθετείται χρονικά και η ιστορική «πάροδος» (το πέρασμα) του ιερού λειψάνου από τα Επτάνησα. Παρά το γεγονός ότι υπάρχουν διάφορες ιστορικές εικασίες για πιθανή στάση των πλοίων προς ανεφοδιασμό στη Ζάκυνθο ή σε άλλα γειτονικά νησιά, δεν καθίσταται δυνατή η απόλυτη επιβεβαίωσή τους με γραπτά ντοκουμέντα της εποχής.

Εξωκκλήσι του Αγίου Νικολάου στο Μπανάτο της Ζακύνθου

Το βέβαιο είναι, πάντως, ότι το κορυφαίο αυτό ιστορικό γεγονός χαράχθηκε ανεξίτηλα στη θρησκευτική συνείδηση του ευσεβούς λαού της Ζακύνθου αλλά και της απέναντι πελοποννησιακής ακτής. Οι παλαιότεροι κληροδότησαν τη μνήμη του περάσματος αυτού ως ιερή παρακαταθήκη στις επόμενες γενιές, με αποτέλεσμα η ευλογημένη «πάροδος» του Αγίου να εορτάζεται με ξεχωριστή λαμπρότητα στις 10 Μαΐου, από τότε μέχρι και τις μέρες μας.

Επίκεντρο του εορτασμού στη Ζάκυνθο αποτελεί ο ναός του Αγίου Νικολάου των Σχίνων στο χωριό Φιολίτης, όπου φυλάσσεται με ευλάβεια τμήμα του ιερού λειψάνου. Παράλληλα, την ίδια ημέρα πανηγυρίζει ο ιστορικός ναός του Αγίου Νικολάου του Μώλου στην πόλη της Ζακύνθου, καθώς και πολυάριθμα γραφικά εξωκκλήσια στην ενδοχώρα του νησιού.

Το καμπαναριό του Αγίου Νικολάου των Σχίνων

Η εικόνα του Αγίου Νικολάου Σπάτα

Την ίδια ακριβώς ημέρα, στις 10 Μαΐου, χτυπούν χαρμόσυνα οι καμπάνες και στο μεγάλο προσκύνημα του Αγίου Νικολάου στο χωριό Σπάτα. Το χωριό υπάγεται διοικητικά στον Δήμο Δυτικής Αχαΐας (πρώην Δήμο Λαρισσού) και εκκλησιαστικά στην Ιερά Μητρόπολη Ηλείας και Ωλένης. Αυτό το ιδιότυπο καθεστώς ερμηνεύεται ιστορικά από το γεγονός ότι ο πρώην Δήμος Λαρισσού ανήκε παλαιότερα διοικητικά στην Ηλεία, καθώς ο ποταμός Λαρισσός (ή Ριολίτικο ποτάμι) αποτελούσε το φυσικό και διοικητικό όριο ανάμεσα στην Αχαΐα και την Ήλιδα.

Μετά την εύρεση της θαυματουργής εικόνας του Αγίου Νικολάου στην περιοχή, χτίστηκε στις αρχές του 19ου αιώνα ένα μικρό εξωκκλήσι για τις ανάγκες των πιστών, το οποίο το 1875 έδωσε τη θέση του στον μεγάλο και επιβλητικό ναό που δεσπόζει μέχρι σήμερα.

Αχαιοί οδοιπόροι κατευθύνονται προς το προσκύνημα του Σπάτα.
Η φωτογραφία αυτή, καθώς και αυτές από τη Ζάκυνθο είναι από το Νυχθημερόν του πατρός Παναγιώτη Καποδίστρια

Η πανήγυρις του Αγίου Νικολάου στα Σπάτα συγκεντρώνει κάθε χρόνο αναρίθμητο πλήθος πιστών από ολόκληρη την Αχαΐα και την Ηλεία. Οι προσκυνητές, διατηρώντας το παλαιό έθιμο, προσέρχονται μαζικά πεζοί, διανύοντας τεράστιες αποστάσεις μέσα στη νύχτα. Με αυτόν τον βιωματικό τρόπο τιμούν τον Μυροβλύτη Άγιο, ο οποίος, έστω και μέσα από τις περιπέτειες της ιστορίας, ευλόγησε με το πέρασμά του τα χώματά μας κατά το αναγκαστικό του ταξίδι προς την Ιταλία.