Άγιος Νικόλαος Αχαΐας (Σπάτα)

Η γεωγραφική περιοχή που είναι σήμερα γνωστή ως Δυτική Κορινθία, κατά την αρχαιότητα και τους ιστορικούς χρόνους, αποτελούσε μέρος της Αχαΐας. Το ανατολικότερο τμήμα της αρχαίας Αχαΐας μεταξύ Σικυώνος και Αιγείρας ανήκει σήμερα στην Κορινθία. Αντίθετα, στο νότιο ορεινό τμήμα της, η αρχαία Αχαΐα δεν συμπεριελάμβανε την επαρχία Καλαβρύτων, καθώς και τον σημερινό Δήμο Φενεού, που τότε ανήκαν στη βόρεια Αρκαδία.

Η Ομηρική Αχαΐα διέφερε ακόμη περισσότερο από τη σημερινή σε σχέση με εκείνη των ιστορικών χρόνων, καθώς εκτεινόταν μεταξύ της Πελλήνης ανατολικά (κοντά στο σημερινό Ξυλόκαστρο) και του Αιγίου δυτικά. Δηλαδή, η Ομηρική Αχαΐα ουσιαστικά κατελάμβανε τη ζώνη που αντιστοιχεί στη σημερινή Αιγιάλεια.

Την παλαιότερη μαρτυρία για την Αχαΐα βρίσκουμε στην ιστορία του Ηροδότου (5ος αι. π.Χ.), όπου απαριθμούνται 12 πόλεις και μεταξύ αυτών οι: Πελλήνη, Αίγειρα, Αιγαί, Βούρα, Ελίκη, Αίγιον. Οι πόλεις Αίγειρα, Βούρα, Κερύνεια, Ελίκη και Αίγιον αναφέρονται επίσης σε απόσπασμα κειμένου του Αισχύλου, το οποίο είναι παλαιότερο του Ηροδότου κατά μερικές δεκαετίες.

Την Ηροδότεια διαίρεση της Αχαΐας σε δώδεκα πόλεις-επικράτειες ακολουθούν ο γεωγράφος Στράβων (1ος αι. π.Χ. - 1ος αι. μ.Χ.) και ο περιηγητής Παυσανίας (2ος αι. μ.Χ.). Ο ιστορικός Πολύβιος (3ος-2ος αι. π.Χ.) γνωρίζει την ίδια διοικητική διαίρεση, αλλά αναφέρει ότι η Ελίκη δεν υπήρχε στην εποχή του, καθώς είχε καταστραφεί ολοσχερώς από τον τρομερό σεισμό του 373 π.Χ. Στη θέση της έκτοτε αναφέρεται η Κερύνεια, νοτιοανατολικά της Ελίκης.

Από την Αχαϊκή Δωδεκάπολη, μόνο πέντε πόλεις είναι γνωστές στον Όμηρο: η Πελλήνη, η Υπερησίη (η μεταγενέστερη Αίγειρα), οι Αιγές, η Ελίκη και το Αίγιον. Στον Νηών Κατάλογο της Ιλιάδας, οι πόλεις αυτές απαριθμούνται ως τμήμα του μυκηναϊκού βασιλείου του Αγαμέμνονα (ονομαζόμενο ως Αιγιαλός), το οποίο δεν περιλάμβανε καμία από τις αχαϊκές πόλεις δυτικά του Αιγίου.

Ο πυρήνας της μετέπειτα Αχαΐας βρίσκεται στον Ομηρικό Αιγιαλό. Αυτό επιβεβαιώνεται από το γεγονός ότι στον Αχαϊκό αποικισμό της Δύσης πήραν μέρος μόνον πόλεις της ανατολικής Αχαΐας:

• Η Ελίκη το 730 π.Χ. ηγήθηκε του αποικισμού στην Κάτω Ιταλία με την ίδρυση της διάσημης αποικίας της Συβάρεως, με τη συμμετοχή των Αιγών και της Βούρας.
• Οι Ρύπες και το Αίγιον ίδρυσαν τις αποικίες του Κρότωνα και της Καυλωνίας πριν από το τέλος του 8ου αι. π.Χ.
• Αργότερα, στα τέλη του 7ου αι. π.Χ., μόνο οι ανατολικοί Αχαιοί συμμετείχαν στην ίδρυση του Μεταποντίου και της Ποσειδωνίας (θυγατρικές της Συβάρεως). Καμία πόλη της δυτικής Αχαΐας δεν συμμετείχε σε αυτές τις κινήσεις.

Παράλληλα, οι ανατολικές πόλεις πρωταγωνιστούσαν στις πελοποννησιακές εξελίξεις: Το Αίγιον πολέμησε εναντίον των Αιτωλών για τον έλεγχο του Κορινθιακού κόλπου, ενώ η Πελλήνη και η Αίγειρα συγκρούστηκαν με τους Σικυωνίους. Η Αίγειρα μάλιστα (που προηγουμένως ονομαζόταν Υπερησία) πήρε το νέο της όνομα μετά από νίκη κατά των Σικυωνίων το δεύτερο μισό του 7ου αι. π.Χ., χάρη στο πασίγνωστο τέχνασμα με τις αίγες (κατσίκες) που περιγράφει ο Παυσανίας.

Στην περιοχή του Ομηρικού Αιγιαλού επικρατούν ονόματα πόλεων, περιοχών και προσώπων με την ίδια ρίζα αιγ-. Ο Αιγιαλεύς, από τον οποίο ονομάστηκε η ζώνη, ήταν ο αυτόχθων βασιλιάς της Σικυώνας (της οποίας το αρχαιότατο όνομα ήταν Αιγιάλη). Τρεις από τις πόλεις του Αιγιαλού φέρουν τα ονόματα Αίγιον, Αίγειρα και Αιγές.

Το παλαιό όνομα Αιγιαλός παρέμενε σε χρήση στην Αχαΐα ακόμη και κατά την ύστερη αρχαιότητα, αιώνες μετά την εγκατάσταση των Αχαιών υπό τον Τισαμενό (12ος αι. π.Χ.), ενώ ακόμη και σήμερα συναντάμε τον οικισμό Άνω Αιγιαλός, νοτιοδυτικά από το Δερβένι.

1. Η Ομηρική Αχαΐα εκτεινόταν μεταξύ Πελλήνης (κοντά στο Ξυλόκαστρο) και Αιγίου, καλύπτοντας τη σημερινή Αιγιάλεια και τη Δυτική Κορινθία.
2. Ο σχηματισμός της ενιαίας επαρχίας ξεκίνησε από τον Αιγιαλό αμέσως μετά τη λήξη της βασιλείας και την καθιέρωση της αριστοκρατίας γύρω στον 9ο αι. π.Χ., με τον 8ο αιώνα να αποτελεί την κρίσιμη καμπή για την αυτονομία και την ισχύ των πόλεων αυτών.
3. Η ιστορική Αχαΐα γεννήθηκε ουσιαστικά τον 6ο αι. π.Χ., μετά την προσχώρηση και ένωση των πόλεων της δυτικής Αχαΐας, οπότε και θεσπίστηκε η επίσημη Αχαϊκή Δωδεκάπολις (Συμπολιτεία).

Η Αχαΐα είναι νομός της Ελλάδας που βρίσκεται στη βόρεια Πελοπόννησο και ανήκει στην περιφέρεια Δυτικής Ελλάδας. Συνορεύει στα ανατολικά με το νομό Κορινθίας, στα νότια με το νομό Αρκαδίας και στα νοτιοδυτικά με το νομό Ηλείας. Πρωτεύουσα του νομού είναι η Πάτρα, η τέταρτη μεγαλύτερη πόλη της Ελλάδας, η οποία χαρακτηρίζεται και ως η βασική ακτοπλοϊκή πύλη της χώρας προς τη Δυτική Ευρώπη.

Η ιστορία της Αχαΐας ξεκινάει από τους αρχαίους χρόνους, ενώ πολιτισμός στην περιοχή εμφανίστηκε από το τέλος της νεολιθικής εποχής, όπως μαρτυρούν τα ευρήματα. Πρώτοι κάτοικοι υπήρξαν οι Πελασγοί, οι οποίοι είχαν ιδρύσει πολλούς οικισμούς στην περιοχή η οποία τότε ονομαζόταν Αιγιάλεια, όπως αναφέρει και ο Παυσανίας.

Αργότερα ήρθαν στην περιοχή τα ελληνικά φύλα. Κατ' αρχήν οι Ίωνες από την Αττική γύρω στο 1406 π.Χ., οι οποίοι επιβλήθηκαν διαιρώντας την σε δώδεκα πόλεις με πρωτεύουσα την Ελίκη, μετονομάζοντας ταυτόχρονα την περιοχή σε Ιωνία. Η περιοχή ήταν άμεσα συνδεδεμένη με τα σημαντικότερα κέντρα του μεγάλου Μυκηναϊκού πολιτισμού. Μετά τον Τρωικό πόλεμο, στον οποίο έλαβαν μέρος και αρκετές πόλεις της, οι Δωριείς χρησιμοποίησαν την περιοχή ως πέρασμα από την κεντρική Ελλάδα (1100 π.Χ.) για να εξαπλωθούν στην Πελοπόννησο.

Οι Δωριείς επικράτησαν σε ολόκληρη την Πελοπόννησο εκτός από την Ιωνία, αναγκάζοντας τους Αχαιούς της ευρύτερης περιοχής της Σπάρτης και του Άργους να ζητήσουν άσυλο στη χώρα των Ιώνων. Οι Αχαιοί κατέλαβαν τελικά την περιοχή το 1088 π.Χ. και της έδωσαν το όνομά τους που διατηρείται μέχρι σήμερα: Αχαΐα.

Οι Αχαιοί μετασχημάτισαν τους οικισμούς σε οχυρωμένες πόλεις. Ίδρυσαν επίσης την Πάτρα και το Λεόντιο. Η ίδρυση της Πάτρας πιθανολογείται στο 1082 ή 1041 π.Χ. με τη συνένωση των οικισμών Αρόη, Άνθεια και Μεσσάτιδα, με προτροπή του Πρευγένη και του γιου του, Πατρέα.

Γύρω στο 800 π.Χ. εγκαθιδρύθηκε η «Δημοκρατία των Γαιοκτημόνων» (Αριστοκρατία). Τότε ιδρύθηκε από τους Αχαιούς η πρώτη ομοσπονδιακή οργάνωση της ανθρωπότητας, το «Κοινό των Αχαιών», η λεγόμενη Α' Αχαϊκή Συμπολιτεία, με αρχική έδρα την Ελίκη και αργότερα το Αίγιο. Ο θεσμός αυτός αποτελούσε υπόδειγμα δημοκρατικής ομοσπονδίας, σε σημείο που η Ρωμαϊκή Σύγκλητος τον 5ο αιώνα π.Χ. έστειλε πρέσβεις για να παρακολουθήσουν τις διαδικασίες της.

Από τον 7ο μέχρι τον 5ο αιώνα π.Χ. παρατηρείται απομονωτισμός, καθώς οι Αχαιοί δεν έλαβαν μέρος στους Περσικούς πολέμους ούτε στην Πελοποννησιακή Συμμαχία, επιλέγοντας να επικεντρωθούν στην οικονομική τους οργάνωση, κόβοντας τα πρώτα τους ασημένια νομίσματα από το 480 π.Χ. (στις Αιγές, τη Δύμη, την Πελλήνη κ.α.).

Η κατάκτηση της Αχαΐας από τους Μακεδόνες επέφερε διάλυση του «Κοινού των Αχαιών» και οικονομική αποδιοργάνωση. Ωστόσο, μετά τις καταστροφικές επιδρομές των Γαλατών που εξάντλησαν τους Μακεδόνες, οι αχαϊκές πόλεις επαναστάτησαν το 281 π.Χ. Με πρωτοβουλία της Δύμης ιδρύεται η Β' Αχαϊκή Συμπολιτεία, στην οποία προσχώρησαν σταδιακά 43 πόλεις και σχεδόν ολόκληρη η Πελοπόννησος. Η δύναμή της κάμφθηκε οριστικά το 147 π.Χ. από τους Ρωμαίους, οι οποίοι υπέταξαν όλη την Ελλάδα και την ονόμασαν επαρχία Αχαΐας.

Κατά την πρώιμη Βυζαντινή περίοδο η Αχαΐα γνώρισε οικονομική ανάπτυξη, η οποία ανακόπηκε από τις επιδρομές των Γότθων και των Σλάβων (8ος-9ος αιώνας). Οι Σλάβοι που παρέμειναν στην περιοχή περιορίστηκαν στα ορεινά δημιουργώντας τα Νεζεροχώρια, και αργότερα αφομοιώθηκαν πλήρως από τον τοπικό πληθυσμό.

Στις αρχές του 13ού αιώνα η Αχαΐα καταλήφθηκε από τους Φράγκους (Πριγκιπάτο της Αχαΐας). Απελευθερώθηκε το 1430, αποτελώντας μέρος του Δεσποτάτου του Μυστρά, πριν πέσει στα χέρια των Τούρκων το 1460. Οι Ενετοί πήραν προσωρινά την εξουσία (1687-1715), αλλά οι Οθωμανοί επανήλθαν μέχρι την εθνική παλιγγενεσία.

Σημαντικός προάγγελος του '21 υπήρξαν τα Ορλωφικά, όταν στις 29 Μαρτίου 1770 ο Μητροπολίτης Πατρών Παρθένιος κήρυξε την επανάσταση στο Αίγιο, η οποία όμως είχε άδοξο τέλος. Λίγα χρόνια πριν το 1821, ο Φιλικός Αντώνιος Πελοπίδας έφτασε στην Πάτρα για να κατηχήσει τους επιφανείς Αχαιούς.

Το λάβαρο της επανάστασης υψώθηκε τελικά στα Καλάβρυτα στις 25 Μαρτίου 1821, μετά από πενθήμερη πολιορκία των Τούρκων, ενώ ήδη από τις 23 Μαρτίου είχε ξεκινήσει η πολιορκία του κάστρου της Πάτρας. Στη νεότερη ιστορία, η Αχαΐα πλήρωσε βαρύ φόρο αίματος κατά τη Γερμανική και Ιταλική κατοχή, με αποκορύφωμα τη Σφαγή των Καλαβρύτων το 1943 και τους βομβαρδισμούς αμάχων στην Πάτρα το 1940.