Άγιος Νικόλαος Αχαΐας (Σπάτα)

Ο Λαρισσός ποταμός πηγάζει από το όρος Μόβρη, τροφοδοτεί με τα νερά του τα πολύτιμα οικοσυστήματα του δάσους της Στροφιλιάς και εκβάλλει στο Ιόνιο πέλαγος.

Κατά τους καλοκαιρινούς μήνες, επειδή η φυσική ροή του Λαρισσού λιγοστεύει, μεταφέρεται νερό από το φράγμα του Πηνειού μέσω τεχνητών καναλιών και διοχετεύεται στην κοίτη του ποταμού, προκειμένου να καλυφθούν οι ανάγκες άρδευσης των τοπικών καλλιεργειών.

ΙΣΤΟΡΙΚΕΣ ΑΝΑΦΟΡΕΣ

Ο αρχαίος γεωγράφος Στράβων αναφέρει ότι δίπλα στον Λαρισσό υπήρχε η Λάρισσα, η πιο αξιόλογη πόλη των Πελασγών ή Προελλήνων, από την οποία πιστεύεται ότι πήρε το όνομά του και ο ίδιος ο ποταμός. Ίχνη από αυτούς τους προελληνικούς οικισμούς οι αρχαιολόγοι εντοπίζουν σήμερα μέσα στο «Τείχος των Δυμαίων» στον Άραξο, σε λόφους κοντά στο χωριό Λάππα Αχαΐας, καθώς και σε άλλα υψώματα της Δυτικής Αχαΐας. Αξίζει να σημειωθεί ότι εκείνη την εποχή, ολόκληρη η Πελοπόννησος ονομαζόταν Πελασγία ή Απία.

Κατά την ελληνική Μυθολογία, η Λάρισσα ήταν η μητέρα του Αχαιού, ενώ από τα νερά του ποταμού λέγεται ότι ήπιε και ο Ηρακλής. Οι αρχαίοι ονόμαζαν τον Λαρισσό ποταμό και Βουπράσιον. Σύμφωνα με τον περιηγητή Παυσανία, το αρχαίο Βουπράσιο βρισκόταν στην αριστερή όχθη του ποταμού και ανήκε στην επικράτεια της Ηλείας, απέχοντας 157 στάδια από την αρχαία Ήλιδα και 30 στάδια από τη Δύμη.

Διαχρονικά, ο Λαρισσός αποτελεί το φυσικό και αναγνωρισμένο όριο μεταξύ Αχαΐας και Ηλείας, γεγονός που τον κατέστησε πολλές φορές στο παρελθόν πεδίο αιματηρών μαχών ανάμεσα στους Αχαιούς (της Δυμαίας χώρας) και τους Ηλείους (της Βουπρασίας).

Ο ΘΡΥΛΟΣ ΓΙΑ ΤΟΝ ΛΑΡΙΣΣΟ

Στα χρόνια της Τουρκοκρατίας, τα χωριά Καρούσι και Μπάδα επικοινωνούσαν μεταξύ τους μέσω μιας υπόγειας σήραγγας, από την οποία περνούσε ο Λαρισσός ποταμός. Τα παιδιά από το Καρούσι, μαζί με τον καλόγερο που τους μάθαινε γράμματα, διέσχιζαν την περιοχή για να πάνε στο κρυφό σχολειό που λειτουργούσε στο Μπάδα.

Κάθε φορά, όμως, ο καλόγερος έφτανε στον προορισμό του πολύ νωρίτερα. Απορώντας για το πώς τα καταφέρνει, τα Καρουσόπουλα τον παρακολούθησαν κρυφά και ανακάλυψαν ότι χρησιμοποιούσε την υπόγεια σήραγγα. Την επόμενη μέρα, τα παιδιά πήραν κεριά και μπήκαν στη σήραγγα αποφασισμένα να φτάσουν στο Μπάδα πριν από τον δάσκαλό τους. Όμως, το ρεύμα του αέρα έσβησε τα κεριά τους μέσα στο απόλυτο σκοτάδι, με αποτέλεσμα τα παιδιά να χάσουν τον προσανατολισμό τους και να πνιγούν στο ποτάμι. Ο καλόγερος χρησιμοποιούσε φανάρι, κι έτσι έβλεπε χωρίς να κινδυνεύει να σβήσει η φλόγα. Ο θρύλος μάλιστα λέει πως τα φεσάκια των άτυχων παιδιών βρέθηκαν αργότερα να αναβλύζουν στην πηγή του Χατζούρη (στη Χαραυγή).

ΧΗΜΙΚΕΣ ΑΝΑΛΥΣΕΙΣ

Συγκρίνοντας τις τιμές ανάμεσα στις δύο περιοχές, παρατηρούμε καθαρά ότι το νερό στις πηγές (Ματαράγκα) είναι σημαντικά καθαρότερο από ό,τι κοντά στις εκβολές (Λάππα). Το χημικό αυτό συμπέρασμα επιβεβαιώθηκε απόλυτα και από τις βιολογικές μετρήσεις του νερού.

ΒΙΟΛΟΓΙΚΕΣ ΜΕΤΡΗΣΕΙΣ

Η μέτρηση της ρύπανσης ενός ποταμού μπορεί να αποτυπωθεί με ακρίβεια μέσω της παρατήρησης των μακροασπόνδυλων οργανισμών που διαβιούν στον πυθμένα του, κάτω από τις πέτρες ή μέσα στη λάσπη. Τα «ζωάκια» αυτά ταξινομούνται σε ομάδες ανάλογα με τον βαθμό ευαισθησίας ή ανθεκτικότητάς τους στη ρύπανση. Κατά τη διάρκεια της έρευνάς μας στις πηγές του Λαρισσού, εντοπίστηκαν:

• Ένα ecdyonurus και πολλές προνύμφες ephemeroptera, οργανισμοί που ανήκουν στην πρώτη ομάδα και είναι εξαιρετικά ευαίσθητοι στη ρύπανση.
• Ένα gamaridae, το οποίο ανήκει στη δεύτερη ομάδα (λιγότερο ευαίσθητοι οργανισμοί).
• Ένα chironomidae, που ανήκει στην τρίτη ομάδα και χαρακτηρίζεται ως ανθεκτικό στη ρύπανση.

Αντίθετα, οι προσπάθειές μας να εντοπίσουμε ανάλογα μακροασπόνδυλα στον Λαρισσό αμέσως μετά το χωριό Λάππα απέτυχαν. Το μόνο που βρέθηκε ήταν ένα μικρό σκουλήκι (πιθανότατα tubifex, το οποίο κατατάσσεται στην τέταρτη κατηγορία, των εξαιρετικά ανθεκτικών οργανισμών). Η πλήρης ανυπαρξία οργανισμών από τις τρεις πρώτες κατηγορίες μάς οδηγεί στο ασφαλές συμπέρασμα ότι ο Λαρισσός στο τμήμα αυτό είναι, δυστυχώς, ένα «νεκρό» ποτάμι.

Τα Σπάτα είναι ένα μικρό, όμορφο και γραφικό χωριό, χτισμένο στα όρια των Νομών Αχαΐας και Ηλείας, σε υψόμετρο περίπου 350 μέτρων από την επιφάνεια της θάλασσας. Απέχει γύρω στα 50 χιλιόμετρα από την Πάτρα και περίπου 30 χιλιόμετρα από τις ακτές του Ιονίου Πελάγους.

Η πρόσβαση στο χωριό γίνεται μέσω τριών οδικών διακλαδώσεων που ξεκινούν ανατολικά της Εθνικής Οδού Πατρών – Πύργου. Η μία διαδρομή ξεκινά από τα Καρέικα και η άλλη από το Λάππα, με τους δύο αυτούς δρόμους να συναντώνται στα χωριά Ματαράγκα και Κεφαλέικα. Από εκεί, η πορεία συνεχίζεται και μετά το χωριό Άγιος Κωνσταντίνος σμίγει με την τρίτη διακλάδωση, η οποία ξεκινά από τη Βάρδα, οδηγώντας τελικά στο χωριό και στην Ιερά Μονή του Αγίου Νικολάου. Η συνολική απόσταση του χωριού από αυτές τις διακλαδώσεις της Εθνικής Οδού κυμαίνεται από 17 έως 20 χιλιόμετρα.

Το χωριό είναι χτισμένο στη νοτιοδυτική πλαγιά ενός βουνού που αποτελεί τμήμα της Ρουπανιάς (προβούνι της Μόβρης). Βρίσκεται φωλιασμένο ανάμεσα σε δύο ορεινούς όγκους: της Μόβρης και του Μύτικα προς τα βόρεια, και του Άι-Λια της Δαφνιάς και του Γαρίζα προς τα νότια. Οι οροσειρές αυτές εκτείνονται προς τα δυτικά, αποτελώντας φυσική συνέχεια του ανατολικού ορεινού όγκου της Μόβρης.

Με αυτόν τον τρόπο σχηματίζεται ένα εντυπωσιακό ημικυκλικό σύμπλεγμα βουνών στις τρεις πλευρές του ορίζοντα, που θυμίζει σχήμα πετάλου. Αντίθετα, προς τα δυτικά, απλώνεται ο εύφορος κάμπος της Ηλείας και της Αχαΐας, προσφέροντας μια μεγαλοπρεπή και ανεμπόδιστη θέα προς το Ιόνιο Πέλαγος. Όταν ο ορίζοντας είναι καθαρός, το μάτι ταξιδεύει στο βάθος, όπου διακρίνονται καθαρά οι κορυφογραμμές της Ζακύνθου και της Κεφαλονιάς.

Η περιοχή είναι ημιορεινή και συνδυάζει αρμονικά το ανάγλυφο του κάμπου και του βουνού. Η βλάστηση στις γύρω πλαγιές είναι αλλού χαμηλή και αραιή και αλλού πιο πυκνή και πλούσια, γεμάτη από κάθε λογής θάμνους και δέντρα, συνθέτοντας ένα μαγευτικό, καταπράσινο τοπίο. Μέσα σε αυτό το περιβάλλον, τα κάτασπρα πέτρινα σπίτια του χωριού με τις παραδοσιακές κεραμοσκεπές μοιάζουν να σκαρφαλώνουν αμφιθεατρικά το ένα πάνω στο άλλο, προσδίδοντας στο συνολικό τοπίο μια βαθιά αίσθηση γαλήνης, γραφικότητας και απλότητας.

Στην άκρη του χωριού, προς τη βόρεια πλευρά του, δεσπόζει η κεντρική εκκλησία, η οποία είναι αφιερωμένη στην Κοίμηση της Θεοτόκου. Στη χάρη της, στις 15 Αυγούστου, έχει καθιερωθεί και πραγματοποιείται κάθε χρόνο το μεγάλο παραδοσιακό πανηγύρι του χωριού.