Άγιος Νικόλαος Αχαΐας (Σπάτα)

Η ιστορία του χωριού μας χάνεται βαθιά μέσα στον χρόνο. Τα γύρω τοπωνύμια, όπως Παλιοχώρι, Παλιοκάντουνο, Κάστρο, Αϊ-Λιας και Αϊ-Γιάννης, αποτελούν αδιάψευστους μάρτυρες μιας αδιάλειπτης ανθρώπινης παρουσίας στην περιοχή από τα πολύ παλιά χρόνια.

Η ίδια η ονομασία «Σπάτος» ή «Σπάτα» είναι μια λέξη με βαθιές ελληνικές ρίζες. Αναφέρεται συχνά από αρχαίους Έλληνες συγγραφείς και σημαίνει το δέρμα ή τα αποξέσματα δερμάτων, όπως σημειώνεται χαρακτηριστικά στα σχόλια για τον Αριστοφάνη και στο έγκριτο λεξικό LIDDELL Scott.

Μια άλλη εκδοχή θέλει το χωριό να πήρε το όνομά του από το επώνυμο των πρώτων οικιστών του, κάτι που συναντάται συχνά στην ιστορική έρευνα. Αξίζει να σημειωθεί ότι κατά τον 14ο αιώνα (1374), ο Γκίνης Μπούας Σπάτας, ηγεμόνας μιας αρβανίτικης φάρας, κυρίευσε και κατείχε για ένα διάστημα την Άρτα. Από εκεί, οι πληθυσμοί αυτοί μετακινήθηκαν προς την Αιτωλοακαρνανία και αργότερα εξαπλώθηκαν στην Πελοπόννησο, αφήνοντας το αποτύπωμά τους στην Αχαΐα, την Ηλεία και άλλες περιοχές.

Αν και πολλά τοπωνύμια στη γύρω περιοχή μαρτυρούν το πέρασμα ή την εγκατάσταση Αρβανιτών, οι μνήμες των παλαιότερων κατοίκων βεβαιώνουν πως καμία από τις οικογένειες του χωριού δεν έχει αρβανίτικη καταγωγή.

Αμέσως μετά την Τουρκοκρατία, κατά την περίοδο 1829–1830 και επί κυβερνήσεως Ιωάννη Καποδίστρια, η γαλλική επιστημονική αποστολή του στρατηγού Μαιζώνος πραγματοποίησε πληθυσμιακή απογραφή στην ελεύθερη πλέον Ελλάδα. Στην έρευνα αυτή αναφέρεται ότι τα Σπάτα ανήκαν τότε στην επαρχία Γαστούνης και αριθμούσαν συνολικά 18 οικογένειες.

Το 1845, με τη διοικητική διαίρεση του κράτους σε Νομούς, Επαρχίες και Δήμους (ΦΕΚ 32 - 08/12/1845), ο οικισμός εντάχθηκε στον Δήμο Βουπρασίων του Νομού Ηλείας, με έδρα τη Μανωλάδα. Το 1927 τα Σπάτα αναγνωρίστηκαν ως ανεξάρτητη κοινότητα. Διοικητικά παρέμειναν στον Νομό Ηλείας μέχρι το 1974, οπότε με απόφαση της Νομαρχίας Αχαΐας (ΦΕΚ 187 - 02/07/1974) ενσωματώθηκαν στον Νομό Αχαΐας. Εκκλησιαστικά, ωστόσο, το χωριό υπάγεται μέχρι σήμερα στην Ιερά Μητρόπολη Ηλείας στον Πύργο. Στις 17 Ιανουαρίου 1957 (ΦΕΚ 11), ο οικισμός μετονομάστηκε επίσημα σε Άγιος Νικόλαος.

Με την εφαρμογή του νόμου «Καποδίστριας», το χωριό συνενώθηκε με άλλους οικισμούς στον τότε νεοσύστατο Δήμο Λαρισσού, με έδρα το Λάππα. Αργότερα, με τη διοικητική μεταρρύθμιση του «Καλλικράτη», ολόκληρος ο Δήμος Λαρισσού εντάχθηκε στον ευρύτερο Δήμο Δυτικής Αχαΐας, με έδρα την Κάτω Αχαΐα.

Σύμφωνα με τα στοιχεία της απογραφής του 2001, το Σπάτα είχε 384 μόνιμους κατοίκους, ο συνοικισμός του Αγίου Κωνσταντίνου αριθμούσε 140, ενώ στη Μονή του Αγίου Νικολάου απογράφηκαν 15 άτομα.

Οι κάτοικοι υπήρξαν ανέκαθεν άνθρωποι του μόχθου, βιοπαλαιστές, αγρότες και κτηνοτρόφοι. Με το πέρασμα των χρόνων, πολλοί αναζήτησαν ένα καλύτερο μέλλον στα μεγάλα αστικά κέντρα και κυρίως στην κοντινή Πάτρα. Παράλληλα, πολλοί νέοι του χωριού, ξεπερνώντας τις δυσκολίες της εποχής, σπούδασαν και προκόψαν, στελεχώνοντας την κοινωνία ως δάσκαλοι, καθηγητές, γιατροί και επιστήμονες.

Στις μέρες μας, στο χωριό παραμένουν μόνιμα περίπου 40 οικογένειες. Οι κάτοικοι συνεχίζουν με μεράκι τις παραδόσεις του τόπου, ασχολούμενοι με τη γεωργία, την κτηνοτροφία, καθώς και με την καλλιέργεια της ελιάς και των αμπελιών. Το Σπάτα φημίζεται για την πλούσια παραγωγή εξαιρετικού παρθένου ελαιολάδου, αλλά και για τα εκλεκτά, άριστης ποιότητας κρασιά του.

Η Ιερά Μονή του Αγίου Νικολάου Σπάτα βρίσκεται στο ομώνυμο χωριό του Δήμου Δυτικής Αχαΐας (πρώην Δήμου Λαρισσού). Αν και διοικητικά ανήκει στην Αχαΐα, εκκλησιαστικά υπάγεται στην Ιερά Μητρόπολη Ηλείας, αποτελώντας έναν ισχυρό πνευματικό δεσμό ανάμεσα στους δύο νομούς.

Η ίδρυση του μοναστηριού είναι άρρηκτα συνδεδεμένη με την εύρεση της θαυματουργής εικόνας του Αγίου Νικολάου, την οποία η θρησκευτική παράδοση τοποθετεί στα χρόνια της Εικονομαχίας. Στις αρχές του 19ου αιώνα χτίστηκε αρχικά ένα μικρό εκκλησάκι για να υποδέχεται τους πιστούς, ενώ αργότερα, το 1875, ανεγέρθηκε στη θέση του ο σημερινός, μεγαλύτερος και επιβλητικός ναός.

Κάθε χρόνο, πλήθος οδοιπόρων και προσκυνητών από την Αχαΐα, την Ηλεία και ολόκληρη την Πελοπόννησο συρρέουν στο μοναστήρι. Μεγάλο θρησκευτικό ορόσημο αποτελεί η ημέρα της εορτής της παρόδου του ιερού λειψάνου του Αγίου.

Σύμφωνα με τις ιστορικές πηγές και την εκκλησιαστική παράδοση, το ιερό λείψανο του Αγίου Νικολάου μετακομίστηκε το 1087 από τα Μύρα της Λυκίας (στη σημερινή Τουρκία) προς το Μπάρι της Ιταλίας, όπου και εναποτέθηκε επίσημα στις 20 Μαΐου. Στη νοτιοδυτική Ελλάδα, το πέρασμα του λειψάνου τιμάται με ιδιαίτερη ευλάβεια κάθε χρόνο στις 10 Μαΐου, ημέρα κατά την οποία το μοναστήρι γίνεται επίκεντρο λαμπρών εορτασμών.

Το μοναστήρι είναι χτισμένο σε υψόμετρο περίπου 400 μέτρων, σε μια τοποθεσία εξαιρετικού φυσικού κάλλους. Βρίσκεται φωλιασμένο ανάμεσα στις καταπράσινες και πανέμορφες κορυφές του Αϊ-Λιά, της Ρουπακιάς και της Γαριζάς, προσφέροντας στους επισκέπτες μια αίσθηση γαλήνης και κατάνυξης.

Αν και οι ρίζες της ίδρυσής του ανάγονται στα τέλη του 18ου αιώνα, σήμερα η Ιερά Μονή έχει εξελιχθεί σε μια δραστήρια μοναστική κοινότητα με πολυσχιδές έργο. Πέρα από σημαντικό λατρευτικό κέντρο της ευρύτερης περιοχής, επιδεικνύει σπουδαία φιλανθρωπική και κοινωνική δράση, λειτουργώντας μεταξύ άλλων και ορφανοτροφείο που αγκαλιάζει τα παιδιά που έχουν ανάγκη.

Στη νότια Αχαΐα, κοντά στο ιστορικό χωριό Σπάτα, βρίσκεται φωλιασμένη η ξακουστή Ιερά Μονή του Αγίου Νικολάου, η οποία φυλάσσει τη θαυματουργή εικόνα του Αγίου.

Το μοναστήρι γιορτάζει με ιδιαίτερη λαμπρότητα και κατάνυξη στις 10 Μαΐου. Σύμφωνα με μια βαθιά ριζωμένη παράδοση δεκαετιών, την ημέρα της γιορτής, εκατοντάδες πιστοί και προσκυνητές από ολόκληρη την Αχαΐα και την Ηλεία ξεκινούν με τα πόδια, πραγματοποιώντας μια μεγάλη και συγκινητική οδοιπορία προς τη χάρη του Αγίου.

Στον οδηγό που ακολουθεί, συγκεντρώσαμε χρήσιμες πληροφορίες, βιωματικές εμπειρίες και πρακτικές συμβουλές για όσους και όσες επιθυμούν να επιχειρήσουν αυτό το ξεχωριστό οδοιπορικό προσκύνημα, ξεκινώντας από την Πάτρα.

Η Διαδρομή

Η συνολική απόσταση που χωρίζει την Πάτρα από την Ιερά Μονή είναι περίπου 40 χιλιόμετρα. Μπορείτε να δείτε την πορεία αναλυτικά στον παρακάτω χάρτη. Για διευκόλυνση των οδοιπόρων, η διαδρομή χωρίζεται ουσιαστικά σε δύο κύρια τμήματα:

• Πρώτο Τμήμα (15 χλμ): Ξεκινώντας, ακολουθούμε τον παλαιό παραθαλάσσιο δρόμο Πατρών – Πύργου με κατεύθυνση προς τα Καμίνια.
• Δεύτερο Τμήμα: Στο ύψος των Καμινίων στρίβουμε αριστερά, μπαίνοντας στον επαρχιακό δρόμο. Από εκεί, η πορεία μας περνά διαδοχικά μέσα από τα χωριά Θεριανό, Φυλακές, Άνω Σουδεναίικα, Πηγάδια (Τζάιλο) και Αμπελάκια, πριν την τελική ανάβαση στη Μονή.

Προετοιμασία, Εξοπλισμός και Πρακτικές Συμβουλές

Ανάλογα με τον ρυθμό βαδίσματος του καθενός, η πεζοπορία από την Πάτρα έως το μοναστήρι διαρκεί συνήθως από 8 έως 11 ώρες, μαζί με τις απαραίτητες σύντομες στάσεις για ξεκούραση. Έχετε υπόψη σας ότι οι περισσότεροι επιλέγουν να ξεκινήσουν αργά το απόγευμα ώστε να αποφύγουν τον καυτό ήλιο, κάτι που σημαίνει ότι η άφιξη στη Μονή γίνεται τις πρώτες πρωινές ώρες της επόμενης ημέρας.

Ο απαραίτητος εξοπλισμός:

• Παπούτσια & Ρούχα: Επιλέξτε αθλητικά ή πεζοπορικά παπούτσια που έχετε ήδη φορέσει (ποτέ ολοκαίνουργια) και άνετα, ελαφριά ρούχα.
• Σακίδιο πλάτης: Ένα ελαφρύ και εργονομικό σακίδιο για τα προσωπικά σας είδη.
• Ενυδάτωση & Ενέργεια: Άφθονο νερό και σνακ που δίνουν άμεση ενέργεια (π.χ. παστέλι, σοκολάτα, ξηροί καρποί, μπανάνες ή χυμοί).
• Ρουχισμός για τη νύχτα: Ένα μέτριο μπουφάν ή ζακέτα, καθώς η υγρασία και η ψύχρα τις πρώτες πρωινές ώρες στο βουνό είναι έντονη.
• Μια αλλαξιά ρούχα: Οπωσδήποτε μια καθαρή στεγνή μπλούζα για να αλλάξετε μόλις φτάσετε, ώστε να μην κρυώσετε από τον ιδρώτα.
• Φωτισμός: Ένας φακός χειρός ή, ακόμα καλύτερα, ένας φακός κεφαλής για τα σκοτεινά τμήματα του επαρχιακού δρόμου.
• Υγιεινή: Χαρτομάντηλα και υγρά μαντηλάκια.
• Βοήθημα βαδίσματος: Ένα ειδικό μπαστούνι πεζοπορίας (ή ένα απλό σκουπόξυλο) θα σας φανεί σωτήριο στις έντονες ανηφόρες της διαδρομής, ιδιαίτερα λίγο πριν το χωριό Πηγάδια (Τζάιλο).

Χρήσιμα tips για τους οδοιπόρους:

• Παρέα: Προτιμήστε να περπατήσετε σε ομάδες ή με παρέα, τόσο για ψυχολογική υποστήριξη όσο και για λόγους ασφαλείας κατά τη διάρκεια της νύχτας.
• Διατάσεις: Αν νιώσετε κάποιο μάζεμα, τράβηγμα ή πιάσιμο στους μύες, σταματήστε αμέσως στην άκρη και κάντε μερικές απαλές διατάσεις (stretching).
• Φυσική Κατάσταση: Καλό είναι τον προηγούμενο μήνα να εντείνετε το καθημερινό σας περπάτημα για να συνηθίσει το σώμα, χωρίς όμως υπερβολές. Την τελευταία εβδομάδα πριν το προσκύνημα, ξεκουράστε το σώμα σας και αποφύγετε τις έντονες κοπώσεις.
• Καιρός: Ελέγξτε προσεκτικά την πρόγνωση του καιρού τις προηγούμενες ημέρες. Σε περίπτωση πιθανής βροχής, μια ελαφριά ομπρέλα ή ένα αδιάβροχο είναι απαραίτητα.
• Επιστροφή στην Πάτρα: Αν δεν υπάρχει δυνατότητα να έρθει κάποιος δικός σας άνθρωπος με Ι.Χ. να σας παραλάβει το πρωί, μπορείτε να κανονίσετε εκ των προτέρων με άλλους προσκυνητές για τη ναύλωση ενός ταξί (mini van). Επίσης, το ΚΤΕΛ Αχαΐας δρομολογεί συνήθως έκτακτα πρωινά λεωφορεία μετά το πέρας της Θείας Λειτουργίας.

Κατά μήκος αυτής της διαδρομής, η αλληλεγγύη είναι διάχυτη. Συχνά, κάτοικοι από τα χωριά που θα προσπεράσετε, βλέποντας την προσπάθειά σας, μπορεί να σας ζητήσουν να τους κάνετε μια εξυπηρέτηση — όπως το να ανάψετε ένα κεράκι στη χάρη Του για κάποιο δικό τους τάμα. Μην το αρνηθείτε· η βοήθεια στον συνάνθρωπο είναι μέρος αυτού του πνευματικού ταξιδιού.

Καλό προσκύνημα σε όλους και ο Άγιος Νικόλαος να είναι βοηθός σας!

Χάρτης της Ευρώπης κατά το 1097. Το Μπάρι ανήκει στο Πριγκιπάτο των Νορμανδών  Μύρα στο Σουλτανάτο του Ρουμ

Βρισκόμαστε στο σωτήριο έτος 1087. Στον θρόνο της Αυτοκρατορίας των Ρωμαίων (Βυζαντίου) βρίσκεται εδώ και έξι χρόνια ο Αλέξιος Α’ ο Κομνηνός, ενώ στο τιμόνι του Πατριαρχείου Κωνσταντινουπόλεως βρίσκεται από τριετίας ο Νικόλαος Γ’ ο Γραμματικός.

Η εποχή είναι εξαιρετικά κρίσιμη και ταραγμένη. Μόλις τριάντα τρία χρόνια πριν, το 1054, οι Εκκλησίες της Ρώμης και της Κωνσταντινουπόλεως αντάλλαξαν αναθέματα, διακόπτοντας την μεταξύ τους κοινωνία. Το Μέγα Σχίσμα μεταξύ Ανατολής και Δύσεως είναι πλέον μια σκληρή πραγματικότητα.

Παράλληλα, δεκαέξι χρόνια πριν (26 Αυγούστου 1071), ο βυζαντινός στρατός υπέστη μια οδυνηρή και ταπεινωτική ήττα στο Μαντζικέρτ της Αρμενίας. Ο Αυτοκράτορας Ρωμανός Δ’ ο Διογένης έπεσε αιχμάλωτος στα χέρια του Αλπ Αρσλάν, Σουλτάνου των Σελτζούκων Τούρκων. Έκτοτε, το μεγαλύτερο μέρος της Μικράς Ασίας πέρασε στην επικράτεια του Σουλτανάτου του Ρουμ, σηματοδοτώντας την έναρξη μιας μακράς και σκοτεινής περιόδου καταπίεσης και βίαιου εξισλαμισμού των χριστιανικών πληθυσμών. Από το 1076, ακόμη και η Ιερουσαλήμ έπεσε στα χέρια των εισβολέων. Αν και κατά τα πρώτα χρόνια της βασιλείας του Αλεξίου Α' Κομνηνού ανακτήθηκε προσωρινά ο έλεγχος ορισμένων περιοχών, σύντομα μεγάλα τμήματα της μικρασιατικής χερσονήσου περιήλθαν ξανά υπό τον έλεγχο των Μουσουλμάνων.

Η εν Νικαία Πρώτη Οικουμενική Σύνοδος.  Στην πρώτη σειρά, δεύτερος από δεξιά, ο Άγιος Νικόλαος. Τοιχογραφία από την εκκλησία Σταυροπόλεως στο Βουκουρέστι της Ρουμανίας

Μέσα στη δίνη αυτών των γεγονότων βρέθηκε και η μικρή πόλη των Μύρων της Λυκίας, στο νοτιοδυτικό άκρο της Μικράς Ασίας. Εκεί, κατά τον 4ο αιώνα, είχε διακονήσει ως επίσκοπος ο Άγιος Νικόλαος, εκ των πρωταγωνιστών της Α' Οικουμενικής Συνόδου της Νικαίας. Ο πολυτιμότερος θησαυρός της πόλης, που της προσέδιδε παγκόσμια αίγλη, ήταν τα μυροβλύζοντα λείψανα του Αγίου, τα οποία αναπαύονταν για επτά ολόκληρους αιώνες σε μια μαρμάρινη σαρκοφάγο, στο εσωτερικό της μεγαλοπρεπούς βασιλικής που είχε ανεγερθεί προς τιμήν του.

Η βασιλική του Αγίου Νικολάου στα Μύρα της Λυκίας (σημερινό όνομα Demre)

Εκμεταλλευόμενοι τη γενικότερη σύγχυση και την ανασφάλεια που επικρατούσε στην περιοχή, ναυτικοί και έμποροι από το Μπάρι της Απουλίας (Κάτω Ιταλία) αποφάσισαν να πάρουν τα λείψανα του Αγίου και να τα μεταφέρουν στην πατρίδα τους. Η ιστορική έρευνα διασώζει δύο εκδοχές για το πώς εκτυλίχθηκαν τα γεγονότα:

Σύμφωνα με την πρώτη εκδοχή, οι Ιταλοί ναυτικοί παραβίασαν με τη βία τη λάρνακα και αφαίρεσαν τα ιερά λείψανα, παρά τις έντονες και απεγνωσμένες αντιδράσεις των Ορθόδοξων μοναχών που φρουρούσαν το προσκύνημα.

Το εσωτερικό της αναστηλωμένης από το Ίδρυμα Ωνάση βασιλικής του Αγίου Νικολάου

Η δεύτερη εκδοχή αναφέρει ότι, βλέποντας τον επικείμενο κίνδυνο καταστροφής από τους Μουσουλμάνους εισβολείς, οι ίδιοι οι διακονούντες μοναχοί συναίνεσαν στην πρόταση των Ιταλών (οι οποίοι στην πραγματικότητα ήταν κληρικοί), ώστε να πραγματοποιηθεί η ανακομιδή και η ασφαλής μεταφορά των λειψάνων στη Δύση.

Οι ίδιοι οι πρωταγωνιστές της πράξης αυτής δικαιολόγησαν αργότερα την ενέργειά τους ισχυριζόμενοι ότι έλαβαν θεϊκό όραμα, στο οποίο ο ίδιος ο Άγιος Νικόλαος τους ζήτησε να μεταφέρουν το σκήνωμά του στην Ιταλία για να σωθεί από τη βεβήλωση.

Η συληθείσα σαρκοφάγος του Αγίου Νικολάου στο ναό των Μύρων

Στις 9 Μαΐου του 1087, τρία εμπορικά πλοία κατέπλευσαν στο λιμάνι του Μπάρι, επιστρέφοντας από ένα ταξίδι στην Αντιόχεια της Κοίλης Συρίας. Ένα από αυτά μετέφερε τον ανεκτίμητο πνευματικό θησαυρό: τα ιερά λείψανα του Θαυματουργού Αγίου Νικολάου. Η πόλη τα υποδέχθηκε με ανείπωτο ενθουσιασμό, ρίγη συγκίνησης και τιμές εθνικού ευεργέτη.

Η μετακομιδή των λειψάνων του Αγίου Νικολάου. Εικόνα του 17ου αιώνα από το Μουσείο Ιστορίας της πόλης Σανόκ της Πολωνίας

Ο ναός του Αγίου στο Μπάρι

Για την άξια στέγαση των λειψάνων, ξεκίνησε άμεσα η ανέγερση μιας μεγαλόπρεπης νέας Βασιλικής στο όνομα του Αγίου. Την 1η Οκτωβρίου του 1089, ο Πάπας Ουρβανός Β’ εναπέθεσε πανηγυρικά τα ιερά κειμήλια σε μια ειδικά διαμορφωμένη κρύπτη, ακριβώς κάτω από τη μεγάλη μαρμάρινη Αγία Τράπεζα του ναού, όπου φυλάσσονται ανέπαφα μέχρι σήμερα. Αξίζει να σημειωθεί ότι τα τελευταία χρόνια, εντός του ναού στο Μπάρι, λειτουργεί και Ορθόδοξο παρεκκλήσι για τις ανάγκες των ανατολικών χριστιανών προσκυνητών.

Η αγία τράπεζα, κάτω από την οποία βρίσκεται η κρύπτη με τα πολύτιμα κειμήλια

Η κρύπτη με τα σεπτά λείψανα

Σύμφωνα με τη συναξαριστική παράδοση, τα πλοία αναχώρησαν από τα Μύρα την 1η Απριλίου του 1087 και κατέπλευσαν στο Μπάρι στις 20 Μαΐου. Κατά τη διάρκεια αυτού του θαλάσσιου ταξιδιού, τοποθετείται χρονικά και η ιστορική «πάροδος» (το πέρασμα) του ιερού λειψάνου από τα Επτάνησα. Παρά το γεγονός ότι υπάρχουν διάφορες ιστορικές εικασίες για πιθανή στάση των πλοίων προς ανεφοδιασμό στη Ζάκυνθο ή σε άλλα γειτονικά νησιά, δεν καθίσταται δυνατή η απόλυτη επιβεβαίωσή τους με γραπτά ντοκουμέντα της εποχής.

Εξωκκλήσι του Αγίου Νικολάου στο Μπανάτο της Ζακύνθου

Το βέβαιο είναι, πάντως, ότι το κορυφαίο αυτό ιστορικό γεγονός χαράχθηκε ανεξίτηλα στη θρησκευτική συνείδηση του ευσεβούς λαού της Ζακύνθου αλλά και της απέναντι πελοποννησιακής ακτής. Οι παλαιότεροι κληροδότησαν τη μνήμη του περάσματος αυτού ως ιερή παρακαταθήκη στις επόμενες γενιές, με αποτέλεσμα η ευλογημένη «πάροδος» του Αγίου να εορτάζεται με ξεχωριστή λαμπρότητα στις 10 Μαΐου, από τότε μέχρι και τις μέρες μας.

Επίκεντρο του εορτασμού στη Ζάκυνθο αποτελεί ο ναός του Αγίου Νικολάου των Σχίνων στο χωριό Φιολίτης, όπου φυλάσσεται με ευλάβεια τμήμα του ιερού λειψάνου. Παράλληλα, την ίδια ημέρα πανηγυρίζει ο ιστορικός ναός του Αγίου Νικολάου του Μώλου στην πόλη της Ζακύνθου, καθώς και πολυάριθμα γραφικά εξωκκλήσια στην ενδοχώρα του νησιού.

Το καμπαναριό του Αγίου Νικολάου των Σχίνων

Η εικόνα του Αγίου Νικολάου Σπάτα

Την ίδια ακριβώς ημέρα, στις 10 Μαΐου, χτυπούν χαρμόσυνα οι καμπάνες και στο μεγάλο προσκύνημα του Αγίου Νικολάου στο χωριό Σπάτα. Το χωριό υπάγεται διοικητικά στον Δήμο Δυτικής Αχαΐας (πρώην Δήμο Λαρισσού) και εκκλησιαστικά στην Ιερά Μητρόπολη Ηλείας και Ωλένης. Αυτό το ιδιότυπο καθεστώς ερμηνεύεται ιστορικά από το γεγονός ότι ο πρώην Δήμος Λαρισσού ανήκε παλαιότερα διοικητικά στην Ηλεία, καθώς ο ποταμός Λαρισσός (ή Ριολίτικο ποτάμι) αποτελούσε το φυσικό και διοικητικό όριο ανάμεσα στην Αχαΐα και την Ήλιδα.

Μετά την εύρεση της θαυματουργής εικόνας του Αγίου Νικολάου στην περιοχή, χτίστηκε στις αρχές του 19ου αιώνα ένα μικρό εξωκκλήσι για τις ανάγκες των πιστών, το οποίο το 1875 έδωσε τη θέση του στον μεγάλο και επιβλητικό ναό που δεσπόζει μέχρι σήμερα.

Αχαιοί οδοιπόροι κατευθύνονται προς το προσκύνημα του Σπάτα. Η φωτογραφία αυτή, καθώς και αυτές από τη Ζάκυνθο είναι από το Νυχθημερόν του πατρός Παναγιώτη Καποδίστρια

Η πανήγυρις του Αγίου Νικολάου στα Σπάτα συγκεντρώνει κάθε χρόνο αναρίθμητο πλήθος πιστών από ολόκληρη την Αχαΐα και την Ηλεία. Οι προσκυνητές, διατηρώντας το παλαιό έθιμο, προσέρχονται μαζικά πεζοί, διανύοντας τεράστιες αποστάσεις μέσα στη νύχτα. Με αυτόν τον βιωματικό τρόπο τιμούν τον Μυροβλύτη Άγιο, ο οποίος, έστω και μέσα από τις περιπέτειες της ιστορίας, ευλόγησε με το πέρασμά του τα χώματά μας κατά το αναγκαστικό του ταξίδι προς την Ιταλία.

Η οργάνωση του παραδοσιακού ελληνικού σπιτιού βασιζόταν στην πρακτικότητα, την αντοχή των υλικών και την έξυπνη αξιοποίηση του περιορισμένου χώρου. Έπιπλα, σκεύη και αντικείμενα καθημερινής χρήσης, φτιαγμένα με μεράκι από ντόπιους τεχνίτες, εξυπηρετούσαν τις ανάγκες της οικογένειας και άντεχαν στο πέρασμα του χρόνου.

Αρμάρι: Ξύλινο έπιπλο που συνήθως τοποθετούνταν σε κάποια εσοχή παραθύρου για εξοικονόμηση χώρου. Χωριζόταν εσωτερικά σε ράφια, τα οποία οι νοικοκυρές έστρωναν με άσπρα χαρτιά ή χειροποίητα υφάσματα με δαντέλες, και έκλεινε με μικρές δίφυλλες πόρτες με τζάμια (τζαμλίκια). Εκεί φύλασσαν τα καλά πιατικά και τα κρύσταλλα, και καμιά φορά φαγητά. Αργότερα, εμφανίστηκε και μια παραλλαγή του ως τετράγωνη μεταλλική ντουλάπα με σίτα γύρω-γύρω, η οποία κρεμιόταν από τα πάτερα ή το ταβάνι για την προστασία των τροφίμων.

Γιούκος: Πάνω σε μια σταθερή βάση ή σε μια κασέλα, οι νοικοκυρές τοποθετούσαν με απόλυτη ομοιομορφία και σειρά τα διπλωμένα χοντρά ρούχα και κλινοσκεπάσματα του σπιτιού (σαΐσματα, κουβέρτες, απλάδια, φλοκάτες, παπλώματα). Αν στο σπίτι υπήρχαν κορίτσια, το καθένα είχε τον δικό του γιούκο, του οποίου το ύψος μαρτυρούσε και την ηλικία της κοπέλας (καθώς μεγάλωνε η προίκα). Πολλές φορές το χρόνο, ιδιαίτερα την άνοιξη, τα ρούχα αυτά βγαίνουν στα μπαλκόνια και απλώνονταν στους ξύλινους φράχτες για να αεριστούν, αλλά και για να τα επιδείξουν με καμαρί στη γειτονιά και στους υποψήφιους γαμπρούς.

Εικονοστάσι: Στην αρχική του μορφή ήταν μια απλή σανίδα στερεωμένη ψηλά στην ανατολική γωνία του υπνοδωματίου, όπου ακουμπούσαν τις άγιες εικόνες. Από το ταβάνι κρεμόταν το καντήλι με αλυσίδες, οι οποίες επέτρεπαν στη νοικοκυρά να το κατεβάζει εύκολα για να το ανάψει. Με τα χρόνια εξελίχθηκε σε κομψό ξύλινο έπιπλο με δίφυλλες τζαμωτές πόρτες, όπου εκτός από τις εικόνες φύλασσαν τον αγιασμό, τα βάγια και τα κλαδιά από τις μεγάλες γιορτές. Δίπλα του τοποθετούνταν πάντα η στεφανοθήκη του ανδρογύνου.

Κάδρο: Ξύλινα, περίτεχνα σκαλιστά πλαίσια με τζάμι, τα οποία φιλοξενούσαν οικογενειακές φωτογραφίες, θρησκευτικές εικόνες ή περί some κεντήματα της νοικοκυράς. Κοσμούσαν τους κεντρικούς τοίχους του σπιτιού ή την επιφάνεια πάνω από το τζάκι.

Καθίσματα: Τα πρώτα, πρωτόγονα καθίσματα ήταν τα «τσιούμπια» (κούτσουρα από κορμούς δέντρων) και τα απλά σκαμνιά από σανίδες, ύψους 30-40 εκατοστών. Αργότερα μπήκαν στα σπίτια οι παραδοσιακές ξύλινες καρέκλες με ψάθινο ή ξύλινο κάθισμα. Σε περιπτώσεις πολυκοσμίας, επιστρατεύονταν ως πρόχειρα καθίσματα το σαμάρι των ζώων, το κασόνι ή ακόμα και το «κάρτο» (το ξύλινο δοχείο μέτρησης των δημητριακών).

Καθρέπτες: Υπήρχαν διαφόρων ειδών καθρέπτες στο νοικοκυριό. Άλλοι ήταν ενσωματωμένοι στα φύλλα των μεγάλων ντουλαπών και άλλοι αποτελούνταν από απλά κομμάτια τζαμιού, κρεμασμένα με σχοινί στον τοίχο ή ακουμπισμένα πάνω σε κάποιο έπιπλο.

Κασέλα: Επιμήκες ξύλινο κιβώτιο, απλό ή διακοσμημένο με περίτεχνα σκαλίσματα στην μπροστινή του όψη. Έφερε ισχυρά μεταλλικά χερούλια δεξιά και αριστερά για τη μεταφορά του και χρησίμευε για την αποθήκευση ρούχων, τροφίμων και πολύτιμων αντικειμένων.

Κασόνι: Μεγάλο, απλό κιβώτιο κατασκευασμένο από ξύλο πλατάνου, με ενδεικτικές διαστάσεις 2x1x1 μέτρα. Το μισό φύλλο της πάνω πλευράς του ήταν ανοιγόμενο. Εσωτερικά χωριζόταν σε διαμερίσματα («μάτια») όπου αποθήκευαν τα γεννήματα (βρώμη, στάρι, καλαμπόκι), καθώς και τον τραχανά ή τη μανέστρα μέσα σε πάνινες σακούλες υφασμένες στον αργαλιό. Τοποθετούνταν συνήθως στην αποθήκη ή στο κατώι του σπιτιού.

Κούνια (ή Σαμαρίτσα): Ξύλινη χειροποίητη κατασκευή από ντόπιους μαραγκούς, ειδικά σχεδιασμένη για το κοίμισμα των βρεφών. Ονομαζόταν και «σαμαρίτσα» επειδή το σχήμα της έμοιαζε με ανάποδο σαμάρι, ιδιότητα που βοηθούσε στο να λικνίζεται απαλά.

Κρεβάτι: Τα πρώτα κρεβάτια ήταν πρόχειρες αλλά λειτουργικές κατασκευές από δύο ξύλινα τρίποδα σε σχήμα Π, πάνω στα οποία τοποθετούνταν σανίδια. Στρώνονταν με σαΐσματα ή χειροποίητα στρώματα γεμισμένα με «πούσια» (φλούδες καλαμποκιού), άχυρα ή κουρέλια, ενώ για σκέπασμα χρησιμοποιούσαν κουρελούδες, μπαντανίες και βαριές κουβέρτες. Όταν δεν χρησιμοποιούνταν, το κρεβάτι στολιζόταν με πολύχρωμα στρωσίδια με κρόσσια. Ο χώρος κάτω από το κρεβάτι χρησίμευε ως κρυφό αποθηκευτικό μέρος για καλάθια και παπούτσια.

Κρεμάστρα: Μια απλή ξύλινη σανίδα με βιδωμένους γάντζους ή καρφωμένες μεγάλες πρόκες, στερεωμένη δίπλα ή πίσω από την κεντρική πόρτα για τα πανωφόρια των επισκεπτών. Αργότερα εμφανίστηκαν και οι κρεμάστρες του εμπορίου με ξύλινες χειρολαβές.

Μπαούλο: Ξύλινο μακρόστενο κιβώτιο (περίπου 1μ. μήκος, 50εκ. πλάτος και 60εκ. ύψος), με ολόκληρη την πάνω επιφάνειά του να ανοίγει σαν καπάκι. Διέθετε μεταλλικά χερούλια στις πλάγιες πλευρές και ασφαλείς κλειδαριές στην μπροστινή όψη. Η εξωτερική του επιφάνεια ήταν είτε μεταλλική είτε λουστραρισμένη ξύλινη με ανάγλυφες παραστάσεις και διακόσμηση από μεταλλικά καρφιά. Ήταν το πολυτιμότερο έπιπλο για τις νύφες, καθώς εκεί φύλασσαν τα προικιά, τα ρούχα και τα χρήματά τους, ενώ στις γωνίες του έκρυβαν συμβόλαια και φωτογραφίες. Λόγω της αντοχής του, χρησίμευε και ως κάθισμα.

Πιατοθήκη: Ένα απλό, πρακτικό ξύλινο έπιπλο με ράφια και χωρίσματα, καρφωμένο στον τοίχο της κουζίνας για την άμεση τακτοποίηση των καθημερινών πιάτων.

Τραπέζι: Το ψηλό τραπέζι ήταν τετράγωνο ή μακρόστενο (ύψους περίπου ενός μέτρου) με τέσσερα ξύλινα πόδια. Αποτελούσε το κέντρο της οικογενειακής ζωής: εκεί έτρωγαν, εκεί άνοιγαν οι γυναίκες το φύλλο για τις πίτες και τις χυλοπίτες, εκεί άπλωναν τον τραχανά και εκεί διάβαζαν τα παιδιά. Παράλληλα, υπήρχε και το χαμηλό τραπέζι (ο σοφράς, ύψους περίπου 30 εκατοστών), το οποίο τοποθετούνταν κοντά στο παραγώνι (τζάκι) για το καθημερινό φαγητό ή τις καθιστικές δουλειές της νοικοκυράς.

Φορτσέρι: Ξύλινο έπιπλο-κιβώτιο, παρόμοιο με το μπαούλο αλλά μικρότερο σε διαστάσεις. Χρησιμοποιούνταν αποκλειστικά για την αποθήκευση των ασπρόρουχων, των καλών πιατικών ή άλλων αντικειμένων αξίας του σπιτιού.

Βαρέλα: Μικρό, κυλινδρικό ξύλινο βαρελάκι χωρητικότητας 3-5 λίτρων, το οποίο μετέφεραν εύκολα κρεμασμένο με σχοινί ή αλυσίδα. Κατασκευαζόταν από μικρές ξύλινες σανίδες (δόγες) που σφίγγονταν με δύο σιδερένια στεφάνια, ενώ στο πάνω μέρος έφερε στόμιο που έκλεινε με φελλό ή ξύλινο πώμα. Χρησίμευε για τη μεταφορά δροσερού νερού ή κρασιού στο αμπέλι και στο χωράφι.

Βαρέλι: Μεγαλύτερο κυλινδρικό ξύλινο δοχείο, με πιο παχύ ("κοιλιά") σχήμα στη μέση, δεμένο με τέσσερα σιδερένια ή ξύλινα στεφάνια. Διέθετε δύο τρύπες: μία στη βάση για τη ροή του νερού και μία στην κυρτή επιφάνεια για το γέμισμα. Οι γυναίκες τα χρησιμοποιούσαν για τη μεταφορά νερού από την κεντρική βρύση του χωριού, φορτώνοντάς τα ανά ζεύγη στα ζώα.

Γουβάς: Μεταλλικό, κωνικό σκεύος με πλατύ στόμιο και ενισχυμένο στεφάνι στον πάτο του. Διέθετε μια καμπυλωτή σιδερένια βέργα (χέρι) στα χείλη του για εύκολο κράτημα και χρησίμευε κυρίως για το πότισμα των ζώων ή τη μεταφορά των ζωοτροφών.

Γουδί: Σκεύος κατασκευασμένο από πέτρα, σκληρό ξύλο και αργότερα από μπρούντζο (ορειχάλκινο). Μέσα σε αυτό οι νοικοκυρές κοπάνιζαν και άλεθαν σκόρδα, καρύδια, αμύγδαλα και διάφορα μπαχαρικά, χρησιμοποιώντας το ειδικό βαρύ εξάρτημα, τον κόπανο (γουδοχέρι).

Δαχτυλήθρα: Μικρή μεταλλική προστατευτική θήκη που εφάρμοζε στο μεσαίο δάχτυλο του δεξιού χεριού. Ήταν απαραίτητη στο ράψιμο, καθώς βοηθούσε τη νοικοκυρά να σπρώχνει με δύναμη τη βελόνα ή τη χοντρή σακοράφα μέσα από τα σκληρά υφάσματα χωρίς να τραυματίζεται.

Κανάτα: Πήλινο, γυάλινο ή ξύλινο σκεύος με πλάγια χειρολαβή, ιδανικό για το σερβίρισμα του νερού ή του κρασιού στο τραπέζι. Η παραδοσιακή ξύλινικη κανάτα κατασκευαζόταν από λεπτές δόγες που συγκρατούνταν από μικρά, κομψά στεφάνια.

Κανίστρα: Πλατύστομο, ελαφρύ καλάθι πλεγμένο με λεπτά καλάμια και ευλύγιστες βέργες. Οι μεγαλύτερες κανίστρες διέθεταν δύο ενσωματωμένες πλεκτές λαβές. Χρησιμοποιούνταν κυρίως για τη μεταφορά του ψωμιού, των κολλύβων και των προσφορών στα μνημόσυνα και τις εκκλησιαστικές τελετές.

Καντήλι: Το πρώτο καντήλι ήταν ένα απλό γυάλινο ή σιδερένιο ποτήρι γεμάτο με νερό και λάδι, όπου επέπλεε ένα βαμβακερό φυτίλι. Αργότερα, αντικαταστάθηκε από περίτεχνα, ποικιλόχρωμα σκεύη με αλυσίδες που κρεμόταν από το ταβάνι μπροστά στα εικονίσματα. Ένας κάτω μεταλλικός χαλκάς επέτρεπε στη νοικοκυρά να το τραβά προς τα κάτω για να το ανάψει με την καντηλήθρα.

Καβουρντιστήρι (ή Καρφουντίστηρι): Χειροκίνητο λαμαρινένιο σκεύος σε κυλινδρικό σχήμα, με συρόμενο ή ανοιγόμενο πορτάκι. Τον κύλινδρο διαπερνούσε μια σιδερένια βέργα, η οποία στη μία άκρη ήταν μυτερή (για να στηρίζεται στη φωτιά) και στην άλλη κατέληγε σε κυρτή λαβή (μανιβέλα), επιτρέποντας τη συνεχή περιστροφή του για το ομοιόμορφο καβούρντισμα των κόκκων του καφέ.

Καυκί: Μικρό, ημισφαιρικό ξύλινο σκεύος με πλατύ στόμιο, χωρίς λαιμό, το οποίο διέθετε αυτόνομο ξύλινο κούμπωμα που ασφάλιζε ερμητικά.

Κόπανος: Μονοκόμματο, βαρύ ξύλινο εργαλείο με ειδικά διαμορφωμένη χερολαβή. Η μία πλευρά του ήταν ορθογώνια και η άλλη κωνική. Χρησιμοποιούνταν αποκλειστικά από τις γυναίκες στο ποτάμι ή στη σκάφη για το δυνατό χτύπημα και τον καθαρισμό των μουλιασμένων χοντρών μάλλινων υφασμάτων (σκουτιών).

Κούπες: Γυάλινα, πήλινα ή ξύλινα βαθιά σκεύη σε διάφορα μεγέθη. Οι μεγαλύτερες και βαθύτερες κούπες ονομάζονταν και μουρχούτες, και σε αυτές σέρβιραν παραδοσιακά το γάλα με παξιμάδια ή τις ζεστές σούπες (όπως τις τριφτιάδες).

Κουτάλια (ή Χουλιάρια): Σιδερένια, μπρούτζινα αλλά και ξύλινα κουτάλια. Τα ξύλινα κατασκευάζονταν από ντόπιους τεχνίτες από ανθεκτικό ξύλο κουμαριάς, κομμένο πάντα με «ολόγιομο φεγγάρι» για να μην σαπίσει. Υπήρχαν διάφορα μεγέθη (γλυκού, φαγητού), καθώς και οι μεγάλες κουτάλες που χρησίμευαν για το «κένωμα» (το σερβίρισμα) του φαγητού από το τσουκάλι.

Κρισάρα (Κόσκινο): Κυλινδρικό ξύλινο σκεύος με ενσωματωμένη συρμάτινη σήτα. Χρησίμευε για τον διαχωρισμό του καθαρού αλευριού από τα πίτουρα. Οι νοικοκυρές είχαν δύο ειδών κρισάρες: τη χοντρή, για το κοσκίνισμα του αλευριού του καθημερινού ψωμιού, και την ψιλή, για το λεπτό αλεύρι που προοριζόταν για τα πρόσφορα (λειτουργιές), τους κουραμπιέδες και τις γλυκές μπουγάτσες.

Λαΐνα: Μεγάλο πήλινο σκεύος με ευρύχωρη "κοιλιά" και αυτόνομο πήλινο καπάκι. Υπήρχαν δύο τύποι: η μία με στενό λαιμό και χερούλια κοντά στο στόμιο, και η άλλη χωρίς λαιμό με τις χειρολαβές προσαρμοσμένες απευθείας στην κοιλιά του αγγείου. Ήταν ιδανικές για την ασφαλή αποθήκευση και διατήρηση υγρών όπως το ξύδι, το πετιμέζι ή το παραδοσιακό τουρσί.

Λάμπα: Το βασικό φωτιστικό μέσο του σπιτιού, το οποίο λειτουργούσε με φωτιστικό πετρέλαιο. Στο κάτω μέρος διέθετε γυάλινη ή μεταλλική δεξαμενή για το πετρέλαιο (που χρησίμευε και ως βάση), πάνω στην οποία βιδωνόταν ο μεταλλικός μηχανισμός ρύθμισης του φυτιλιού. Ο μηχανισμός αυτός αγκάλιαζε το λαμπόγιαλο (το λεπτό προστατευτικό γυαλί), ενώ διέθετε και ειδικό έλασμα για να μπορεί η λάμπα να κρεμαστεί στον τοίχο.

Λεβέτη: Μεγάλο, βαρύ χαλκωματένιο (χάλκινο) κυλινδρικό καζάνι με δύο ισχυρά χερούλια στα χείλη του, με χωρητικότητα που άγγιζε τα 50 λίτρα. Χρησιμοποιούνταν στην ύπαιθρο ή στο ποτάμι για το βράσιμο μεγάλων ποσοτήτων νερού (για την μπουγάδα), για το μαγείρεμα στα μεγάλα τραπέζια των γάμων, καθώς και για τη διαδικασία απόσταξης του τσίπουρου και του ούζου.

Λυχνάρι (ή Φωτέλι): Μικρή, απλή τσίγκινη ή λαμαρινένια κωνική κατασκευή, από το στενό άνοιγμα της οποίας έβγαινε ένα πάνινο φυτίλι ποτισμένο με λάδι ή λίπος. Το κρεμούσαν συνήθως σε ένα καρφί μέσα στο τζάκι για να προσφέρει έναν αμυδρό, βοηθητικό φωτισμό στη γωνιά, ή το κρατούσαν στο χέρι για να κατεβούν στο σκοτεινό κατώι. Χαρακτηριστικό του ήταν ότι έβγαζε αρκετό καπνό (κάπνα).

Η Ιερά Μονή του Αγίου Νικολάου (Σπάτα) βρίσκεται σε απόσταση 54 χιλιομέτρων από την Πάτρα. Για να μεταβείτε οδικώς, ακολουθείτε αρχικά την Εθνική Οδό Πατρών – Πύργου (Ε55) με κατεύθυνση προς Ηλεία, μέχρι να φτάσετε στην κεντρική διασταύρωση για το χωριό Καρέικα του Δήμου Μόβρης.

Google map (Spata-Achaias)

Google map (Spata-Achaias)

Google map (Ιερά Μονή Αγ. Νικόλαος Σπάτα)

Η διαδρομή αναλυτικά:

Αφού στρίψετε στο χωριό Καρέικα, αφήνετε την Εθνική Οδό και συνεχίζετε στον επαρχιακό δρόμο, περνώντας διαδοχικά μέσα από τους παρακάτω οικισμούς:

Καραμεσηνέικα → Γιουλέικα → Φράγκα → Ριόλος → Καγκάδι → Κεφαλέικα → Άγιος Κωνσταντίνος

Αμέσως μετά τον Άγιο Κωνσταντίνο, φτάνετε στον τελικό σας προορισμό, στο χωριό Άγιος Νικόλαος Σπάτα και στην Ιερά Μονή.