Η γεωγραφική περιοχή που είναι σήμερα γνωστή ως Δυτική Κορινθία, κατά την αρχαιότητα και τους ιστορικούς χρόνους, αποτελούσε μέρος της Αχαΐας. Το ανατολικότερο τμήμα της αρχαίας Αχαΐας μεταξύ Σικυώνος και Αιγείρας ανήκει σήμερα στην Κορινθία. Αντίθετα, στο νότιο ορεινό τμήμα της, η αρχαία Αχαΐα δεν συμπεριελάμβανε την επαρχία Καλαβρύτων, καθώς και τον σημερινό Δήμο Φενεού, που τότε ανήκαν στη βόρεια Αρκαδία.
Η Ομηρική Αχαΐα διέφερε ακόμη περισσότερο από τη σημερινή σε σχέση με εκείνη των ιστορικών χρόνων, καθώς εκτεινόταν μεταξύ της Πελλήνης ανατολικά (κοντά στο σημερινό Ξυλόκαστρο) και του Αιγίου δυτικά. Δηλαδή, η Ομηρική Αχαΐα ουσιαστικά κατελάμβανε τη ζώνη που αντιστοιχεί στη σημερινή Αιγιάλεια.
Οι Γραπτές Μαρτυρίες και η Δωδεκάπολη
Την παλαιότερη μαρτυρία για την Αχαΐα βρίσκουμε στην ιστορία του Ηροδότου (5ος αι. π.Χ.), όπου απαριθμούνται 12 πόλεις και μεταξύ αυτών οι: Πελλήνη, Αίγειρα, Αιγαί, Βούρα, Ελίκη, Αίγιον. Οι πόλεις Αίγειρα, Βούρα, Κερύνεια, Ελίκη και Αίγιον αναφέρονται επίσης σε απόσπασμα κειμένου του Αισχύλου, το οποίο είναι παλαιότερο του Ηροδότου κατά μερικές δεκαετίες.
Την Ηροδότεια διαίρεση της Αχαΐας σε δώδεκα πόλεις-επικράτειες ακολουθούν ο γεωγράφος Στράβων (1ος αι. π.Χ. - 1ος αι. μ.Χ.) και ο περιηγητής Παυσανίας (2ος αι. μ.Χ.). Ο ιστορικός Πολύβιος (3ος-2ος αι. π.Χ.) γνωρίζει την ίδια διοικητική διαίρεση, αλλά αναφέρει ότι η Ελίκη δεν υπήρχε στην εποχή του, καθώς είχε καταστραφεί ολοσχερώς από τον τρομερό σεισμό του 373 π.Χ. Στη θέση της έκτοτε αναφέρεται η Κερύνεια, νοτιοανατολικά της Ελίκης.
Από την Αχαϊκή Δωδεκάπολη, μόνο πέντε πόλεις είναι γνωστές στον Όμηρο: η Πελλήνη, η Υπερησίη (η μεταγενέστερη Αίγειρα), οι Αιγές, η Ελίκη και το Αίγιον. Στον Νηών Κατάλογο της Ιλιάδας, οι πόλεις αυτές απαριθμούνται ως τμήμα του μυκηναϊκού βασιλείου του Αγαμέμνονα (ονομαζόμενο ως Αιγιαλός), το οποίο δεν περιλάμβανε καμία από τις αχαϊκές πόλεις δυτικά του Αιγίου.
Ο Αποικισμός της Δύσης και οι Τοπικές Συγκρούσεις
Ο πυρήνας της μετέπειτα Αχαΐας βρίσκεται στον Ομηρικό Αιγιαλό. Αυτό επιβεβαιώνεται από το γεγονός ότι στον Αχαϊκό αποικισμό της Δύσης πήραν μέρος μόνον πόλεις της ανατολικής Αχαΐας:
- Η Ελίκη το 730 π.Χ. ηγήθηκε του αποικισμού στην Κάτω Ιταλία με την ίδρυση της διάσημης αποικίας της Συβάρεως, με τη συμμετοχή των Αιγών και της Βούρας.
- Οι Ρύπες και το Αίγιον ίδρυσαν τις αποικίες του Κρότωνα και της Καυλωνίας πριν από το τέλος του 8ου αι. π.Χ.
- Αργότερα, στα τέλη του 7ου αι. π.Χ., μόνο οι ανατολικοί Αχαιοί συμμετείχαν στην ίδρυση του Μεταποντίου και της Ποσειδωνίας (θυγατρικές της Συβάρεως). Καμία πόλη της δυτικής Αχαΐας δεν συμμετείχε σε αυτές τις κινήσεις.
Παράλληλα, οι ανατολικές πόλεις πρωταγωνιστούσαν στις πελοποννησιακές εξελίξεις: Το Αίγιον πολέμησε εναντίον των Αιτωλών για τον έλεγχο του Κορινθιακού κόλπου, ενώ η Πελλήνη και η Αίγειρα συγκρούστηκαν με τους Σικυωνίους. Η Αίγειρα μάλιστα (που προηγουμένως ονομαζόταν Υπερησία) πήρε το νέο της όνομα μετά από νίκη κατά των Σικυωνίων το δεύτερο μισό του 7ου αι. π.Χ., χάρη στο πασίγνωστο τέχνασμα με τις αίγες (κατσίκες) που περιγράφει ο Παυσανίας.
Η Ρίζα «Αιγ-» και η Επιβίωση του Ονόματος
Στην περιοχή του Ομηρικού Αιγιαλού επικρατούν ονόματα πόλεων, περιοχών και προσώπων με την ίδια ρίζα αιγ-. Ο Αιγιαλεύς, από τον οποίο ονομάστηκε η ζώνη, ήταν ο αυτόχθων βασιλιάς της Σικυώνας (της οποίας το αρχαιότατο όνομα ήταν Αιγιάλη). Τρεις από τις πόλεις του Αιγιαλού φέρουν τα ονόματα Αίγιον, Αίγειρα και Αιγές.
Το παλαιό όνομα Αιγιαλός παρέμενε σε χρήση στην Αχαΐα ακόμη και κατά την ύστερη αρχαιότητα, αιώνες μετά την εγκατάσταση των Αχαιών υπό τον Τισαμενό (12ος αι. π.Χ.), ενώ ακόμη και σήμερα συναντάμε τον οικισμό Άνω Αιγιαλός, νοτιοδυτικά από το Δερβένι.
Κύρια Συμπεράσματα
- Η Ομηρική Αχαΐα εκτεινόταν μεταξύ Πελλήνης (κοντά στο Ξυλόκαστρο) και Αιγίου, καλύπτοντας τη σημερινή Αιγιάλεια και τη Δυτική Κορινθία.
- Ο σχηματισμός της ενιαίας επαρχίας ξεκίνησε από τον Αιγιαλό αμέσως μετά τη λήξη της βασιλείας και την καθιέρωση της αριστοκρατίας γύρω στον 9ο αι. π.Χ., με τον 8ο αιώνα να αποτελεί την κρίσιμη καμπή για την αυτονομία και την ισχύ των πόλεων αυτών.
- Η ιστορική Αχαΐα γεννήθηκε ουσιαστικά τον 6ο αι. π.Χ., μετά την προσχώρηση και ένωση των πόλεων της δυτικής Αχαΐας, οπότε και θεσπίστηκε η επίσημη Αχαϊκή Δωδεκάπολις (Συμπολιτεία).
