Η περιοχή του Καϊάφα και της ομώνυμης Λουτροπόλεως βρίσκεται στα γεωγραφικά όρια του Δήμου Ζαχάρως. Το μοναδικό αυτό οικοσύστημα περιλαμβάνει τη θάλασσα του Ιονίου πελάγους με την εκτεταμένη και καθαρή αμμώδη ακτή, το θαυμάσιο πευκόδασος της Στροφυλιάς, την πεδινή περιοχή με τον συνεχόμενο κάμπο Ξηροχωρίου - Ζαχάρως και την οροσειρά του μυθικού όρους Λαπίθα. Στους πρόποδες του βουνού βρίσκεται από δυτικά η πηγή των Ανιγρίδων Νυμφών και ανατολικά η πηγή του Γερανίου αύλακα.
Οι ιαματικές πηγές της περιοχής έχουν την αρχή τους βαθιά στους μυθικούς χρόνους. Ο Παυσανίας αναφέρει χαρακτηριστικά ότι η λίμνη δεν υπήρχε την εποχή του, παρά μόνο ο Ανίγρος ποταμός, ο οποίος πήρε την ονομασία του από το σπήλαιο των Ανιγρίδων Νυμφών.
Αρχαίοι Μύθοι: Νύμφες και Κένταυροι
Οι πρόγονοί μας πίστευαν πως μέσα στο μεγάλο σπήλαιο προς τα δυτικά κατοικούσαν νύμφες. Η πρώτη ήταν η Καλλιάφεια, από την οποία προήλθε και η σημερινή ονομασία «Καϊάφας», η δεύτερη η Πηγαία και η τρίτη η Ίασις, στην οποία απέδιδαν τη θεραπευτική ιδιότητα των νερών. Ορισμένες πηγές αναφέρουν και την ύπαρξη μιας τέταρτης νύμφης με το όνομα Συνάλλαξις.
Πολλοί αρχαίοι περιηγητές μίλησαν για τον παράξενο εκείνο τόπο όπου έβγαιναν τα νερά με την έντονη οσμή από τον βράχο, όπου έσμιγαν τα δύο ποτάμια και το έδαφος ήταν βαλτώδες. Η επικρατέστερη αρχαία παράδοση αποδίδει τη δυσοσμία των νερών στον Κένταυρο Νέσσο (ή κατά άλλους στον Χείρωνα), ο οποίος κατέφυγε εκεί για να πλύνει και να καθαρίσει την πληγή του, όταν χτυπήθηκε από τα δηλητηριώδη βέλη του Ηρακλή με το αίμα της Λερναίας Ύδρας.
Μια άλλη εκδοχή αναφέρει τον αργοναύτη και μάντη Μελάμποδα, ο οποίος έριξε στα νερά αυτά τα καθαρτικά σκευάσματα που χρησιμοποίησε για να θεραπεύσει από την τρέλα τις θυγατέρες του βασιλιά του Άργους, Προίτου, τις οποίες είχε τιμωρήσει η Ήρα.
Η Χριστιανική Παράδοση
Η χριστιανική λαϊκή παράδοση συνδέει το όνομα και την κακοσμία της λίμνης με τον αρχιερέα Καϊάφα, τον δικαστή του Ιησού. Λέγεται ότι όταν ο Καϊάφας ταξίδευε προς τη Ρώμη, το πλοίο του ναυάγησε και ο ίδιος βγήκε στην περιοχή αυτή. Όταν μπήκε στα νερά για να πλυθεί, αυτά μολύνθηκαν από το μιασμένο κορμί του. Μια άλλη παραλλαγή θέλει τα ίδια τα νερά να αρνήθηκαν να περιθάλψουν τον διώκτη του Χριστού, διώχνοντάς τον μακριά με τη βρωμερή τους οσμή.
Φυσικός Πλούτος και Ιαματικό Κλίμα
Τα ιαματικά νερά του Καϊάφα είναι πλούσια σε υδρόθειο, γεγονός που δικαιολογεί επιστημονικά την ιδιαίτερη οσμή τους. Το μικροκλίμα της περιοχής είναι ιδανικό, καθώς προστατεύεται από τον Λαπίθα και παραμένει απαλλαγμένο από ισχυρούς ανέμους, απότομες ατμοσφαιρικές μεταβολές και θερμικές διακυμάνσεις. Κατά τη διάρκεια της λουτρικής περιόδου (Μάιος - Οκτώβριος), η θερμοκρασία του νερού κυμαίνεται σταθερά μεταξύ 20°C και 30°C.
Ιστορικά, η λίμνη αποτελούσε έναν εξαιρετικά πλούσιο κυνηγότοπο υδρόβιων πουλιών και ένα φυσικό ιχθυοτροφείο που εξασφάλιζε την επιβίωση των ντόπιων κατοίκων. Χαρακτηριστικό ήταν το συστηματικό κυνήγι της μπάλιζας (φαλαρίδας) που γινόταν μέσα στη λίμνη με τη χρήση παραδοσιακών μονόξυλων, εκμεταλλευόμενοι τη χαμηλή πτήση των συγκεκριμένων πτηνών.
